Միաժամանակ, փորձելով համալրել իր աշխատանքային ռեսուրսները, ինչպես նաև բնակչության թվաքանակը՝ Ռուսաստանի Դաշնությունը կարող է էլ ավելի պարզեցնել քաղաքացիության ընդունման և ՌԴ-ում բնակություն ստանալու պայմանները, որը կարող է ավելացնել մասնավորապես Հայաստանից մշտական մեկնող քաղաքացիների թիվը:

Լուսանկար:

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

2013թ. սեպտեմբերի 3-ին ԵԱՏՄ-ին միանալու Հայաստանի կարևորագույն դրդապատճառներից մեկը, բացի անվտանգության հարցերից, նշվում էր մեծ շուկայի առկայությունը, տնտեսական կանխատեսվող օգուտները և դրանից բխող Հայաստանի ՀՆԱ-ի ավելացումն ու մաքսային ավելի մեծ մուտքերը: Մեծ շուկա ասվածը Ռուսաստանը, Բելառուսը, Ղազախստանը և Ղրղզստանն են, որոնց բնակչությունը 2017թ. հոկտեմբերի տվյալներով համապատասխանաբար կազմում են  146,9, 18,1, 9,5 և 6,2 մլն մարդ, կամ ընդհանուր 180,7 մլն մարդ: Սա ԵԱՏՄ-ին միանալու կարևորագույն պատճառաբանություններից մեկն էր: Թեև տնտեսական տեսանկյունից դիտարկելով, պետք է փաստել, որ  ԵԱՏՄ երկրները մեկ բնակչի հաշվարկով ընկնող համախառն եկամտի չափով աշխարհում ամենևին էլ առաջատար դիրքերում չեն, չնայած ավելի բարեկեցիկ են, քան Հայաստանը: 2017թ. տվյալներով Ռուսաստանում այդ ցուցանիշը մեկ բնակչի հաշվով կազմել է 8.664 դոլար և 72-րդն աշխարհում, Ղազախստանում՝ 7.418 և 79-րդը, Բելառուսիայում՝ 5.237 և 95-րդը, իսկ Ղրղզստանում 1.042 դոլար և համապատասխանաբար 157-րդը: Հայաստանը մեկ բնակչին ընկնող ցուցանիշով ԵԱՏՄ-ում առաջ է միայն Ղրղզստանից և 3.728 դոլար ցուցանիշով համաշխարհային ռեյտինգում 117-րդն է[1]: Սակայն 2014թ. տվյալներով՝ Ռուսաստանի մեկ բնակչին ընկնող ՀՆԱ-ի ցուցանիշը կազմել էր 14.467 դոլար, Ղազախստանում՝12.806, իսկ Բելառուսիայում և Ղրղզստանում համապատասխանաբար՝ 8.318  և 1.279 դոլար[2]: Այսպիսի կտրուկ անկման գլխավոր մեղավորներն են նավթի և գազի համաշխարհային գների կտրուկ նվազումը, ինչպես նաև Ռուսաստանի պարագայում Ղրիմի միացման հետևանքով սահմանված տնտեսական պատժամիջոցները:

Սակայն, թերևս, այդ միացումից Ռուսաստանի կարևորագույն ձեռքբերումը կարելի է համարել ոչ միայն ստրատեգիական նշանակություն ունեցող տարածքը, այլև միանգամից 2,5 մլն բնակչության հավելագրումը Ռուսաստանի Դաշնության ընդհանուր հաշվեկշռում, գումարած Ուկրաինայից այն հարյուր հազարավոր փախստականները, որոնք Դոնբասում և Լուգանսկում ընթացող մարտերից խուսափելով և տնտեսական դրդապատճառներով հանգրվանեցին Ռուսաստանի Դաշնությունում:  Բնակչության այդպիսի թվաքանակի հավելումը Ռուսաստանից կպահանջեր տասնյակ տարիներ:

Առաջիկա տասնամյակներում ԵԱՏՄ երկրներում, մասնավորապես՝ Ռուսաստանում և Բելոռուսիայում սպասվող ժողովրդագրական ոչ բարենպաստ գործընթացներն էականորեն կարող են ազդել  թե՛ ԵԱՏՄ տնտեսական, թե՛ քաղաքական գործընթացների վրա: ԵԱՏՄ հիմնական շարժիչ համարվող Ռուսաստանը բախվելու է սուր ժողովրդագրական ճգմաժամի հետ, որը կարող է էականորեն սասանել նրա թե՛ քաղաքական, թե՛ տնտեսական հիմքերը:

 

1. ԺՈՂՈՎՐԴԱԳՐԱԿԱՆ ԻՐԱՎԻՃԱԿԸ ԵԱՏՄ ԵՐԿՐՆԵՐՈՒՄ ԵՎ ԴՐԱ ՈՒՂՂՈՒԹՅԱՄԲ ՏԱՐՎՈՂ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

1991թ.-ից ի վեր Ռուսաստանի ժողովրդագրական իրավիճակի պահպանման կարևորագույն բաղադրիչը մնացել է միայն ներգաղթի հաշվին բնակչության թվաքանակի ավելացումը, քանի որ բնական աճը վերջին 26 տարիների ընթացքում դրական հաշվեկշիռ է ունեցել միայն 2013, 2014 և 2015թթ., այն էլ նվազագույն դրական արդյունքով: Իսկ այդ նվազագույնն էլ ապահովվել է ժողովրդագրական իրավիճակի բարելավման համար այն տասնյակ միլիարդավոր դոլարների ներդրմամբ, որ իրականացնում է ՌԴ կառավարությունը 2007թ.-ից: Այդ ժամանակահատվածից գործող «մայրական կապիտալի» վճարումներից, որը ներկայումս հավասար է 453 հազար ռուբլու, արդեն իսկ օգտվել է 7,2 մլն ընտանիք երկրորդ երեխայի ծննդաբերության կամ որդեգրման  դեպքում[3]: Ելնելով 2016թ.-ից ի վեր վերհանված տնտեսական դրդապատճառներից՝ 2018թ. դեկտեմբերի 31-ից նախատեսվում էր վերացնել «մայրական կապիտալի» վճարումները: 2017թ. նոյեմբերին ՌԴ կառավարությունը, ելնելով կրկին վատթարացող ժողովրդագրական իրավիճակից, որոշում կայացրեց այն երկարաձգել մինչև 2022թ.[4]:

Բացի այդ 2018թ.-ից ՌԴ նախագահ Վլադիմիր Պուտինի առաջարկով կառավարությունը կսկսի խրախուսել ընտանիքներում առաջնեկների ծնունդը: Այդ ծրագրով նախատեսվում է նվազագույն սոցիալական պարենային զամբյուղին մոտ գտնվող կամ ավելի ցածր եկամուտներ ունեցող ընտանիքներին առաջնեկի ծննդյան պարագայում մինչև 1,5 տարեկանն ամսական վճարել 2018թ.՝ 10.523, 2019թ.՝ 10.836, իսկ 2020թ.-ից՝ 11.143 ռուբլի: Այդ ծրագրի իրականացման համար առաջիկա 3 տարիներին նախատեսվում է հատկացնել 150 մլրդ ռուբլի[5]: Ի լրումն դրա՝  50 մլրդ ռուբլի է նախատեսված մանկական պոլիկլինիկաների կառուցման համար, և խնդիր է դրված համապատասխան քանակի նախադպրոցական հաստատություններով ապահովել բոլոր բնակավայրերը: ՌԴ կառավարությունը պատրաստվում է բնակարանային խնդիրների լուծման համար ցածր տոկոսով հիփոթեքային վարկերով խրախուսել այն ընտանիքներին, որտեղ կծնվեն հաջորդաբար  2-րդ և 3-րդ երեխաները: Այդ նպատակով նրանք 2-րդ երեխայի ծննդյան պարագայում  3 տարով  կօգտվեն  6 տոկոսանոց հիփոթեքային վարկից, իսկ 3-րդի պարագայում այն կերկարաձգվի ևս 5 տարով: Ծրագրեր են իրականացվում նաև բնակչության առողջապահական խնդիրների լուծման և վաղաժամ մահերի թիվը կրճատելու ուղղությամբ: Միաժամանակ արդեն իսկ 2018թ. բյուջեով բազմազավակ ընտանիքներին օգնելու նպատակով նախատեսվում է ծախսել 50 մլրդ ռուբլի, որից 20 մլրդը կհատկացնեն տեղական, իսկ 30-ը՝ դաշնային իշխանությունները:

Image result for millennials

Ժողովրդագրական իրավիճակի բարելավման մասին մտածելու տեղիք ունի նաև Բելառուսը: 1991թ. անկախություն ձեռք բերելուց հետո Բելառուսը միայն բնակչության նվազում է արձանագրում, որը հիմնականում կապված է բարձր մահացության և ցածր ծնելիության հետ: 1991-2017թթ. Բելառուսի բնակչությունը նվազել է մոտ 650 հազարով և ներկայումս կազմում է 9 մլն 508 հազար բնակիչ[6]:

Բնակչության նվազումը կանգնեցնելու և ծնելիության խրախուսման համար 2006թ. Բելառուսում ընդունվեց “Ժողովրդագրական իրավիճակի բարելավման” պետական ծրագիրը, որով տարբեր միջոցներով խրախուսվում էր շատ երեխաներ ունենալը, ինչպես նաև միջոցներ են տրամադրվում առողջապահական ոլորտի որակի սպասարկումը բարձրացնելու և բարելավելու համար: Մասնավորապես ծնելիության բարձրացման նպատակով Բելառուսի կառավարությունն ընտանիքներում 3 երեխայի ծնվելուց սկսած իր վրա էր վերցնում տվյալ ընտանիքի հիփոթեքային վարկի սպասարկումը և 5-րդ երեխայի ծնվելու պարագայում ամբողջությամբ մարում նրանց հիփոթեքային վարկը: Միաժամանակ անապահով ընտանիքներում մինչև երեխայի 2 տարեկան դառնալը հոգում է նրանց սննդի և կենցաղային կարիքները: Գործում է նաև ամսական վճարների և նպաստների լայն համակարգ, որով փորձում են ընտանիքներին խրախուսել երեխա ունենալու հարցում[7]:

Վիճակը որոշակիորեն տարբեր է ԵԱՏՄ հաջորդ անդամի՝ Ղազախստանի պարագայում: Ներկայումս այն գտնվում է բավականին բարենպաստ ժողովրդագրական իրավիճակում և ըստ ՄԱԿ-ի կողմից սահմանված ծնելիության ցուցանիշի՝ 195 երկրների ցանկում գտնվում է 100-րդ տեղում: Ռուսաստանն այդ ցուցակում զբաղեցնում է միայն 145-րդ տեղը: Եթե մինչև 2002թ. Ղազախստանի բնակչության թիվը նվազում էր արձանագրում, ապա 2003թ.-ից մինչ օրս այն միայն աճում է և այդ թվականին արձանագրված 14,9 մլն-ի դիմաց արդեն իսկ ունի 18,1 մլն բնակչություն, որն ապահովվել է հիմնականում բնական աճի հաշվին[8]:

Ծնելիության հետ կապված խնդիրներ չունի նաև Ղրղզստանը, թեև այնտեղ սոցիալ-տնտեսական իրավիճակն այնքան բարենպաստ չէ, ինչպես Ղազախստանում:

 

2. ՌՈՒՍԱՍՏԱՆԻ ԴԱՇՆՈՒԹՅԱՆ ԺՈՂՈՎՐԴԱԳՐԱԿԱՆ ՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

1991թ.-ից ի վեր Ռուսաստանի Դաշնությունը գտնվում է ընդգծված ժողովրդագրական ճգնաժամի մեջ, որի տակ հասկացվում է բնակչության թվաքանակի կտրուկ նվազումը: Վերջին տասնամյակներում Ռուսաստանը տարեկան կորցնում էր 500 հազարից մինչև 1 մլն մարդ, դա վատագույն ցուցանիշն էր աշխարհի զարգացած երկրների շարքում: 100 հազար բնակչի հաշվով ՌԴ-ում մահերը երկու անգամ ավելի շատ էին, քան ԱՄՆ-ում և Եվրոպական երկրներում: Նախորդ դարի 90-ական թվականներին և 20-րդ դարի առաջին տասնամյակում բնակչության թվաքանակի նվազման ցուցանիշով Ռուսաստանն աշխարհում գտնվում էր առաջին տեղում, որը մատնանշում էր ոչ միայն խորը ժողովրդագրական ճգնաժամը, այլև այն արտակարգ իրավիճակը, որը կարող է անդառնալի հետևանքներ ունենալ հսկայական տարածք ունեցող երկրի համար:

Իսկ որն է դրա պատճառը: Ռուսաստանի Դաշնությանն առաջին հերթին բնորոշ է աշխատանքային տարիքում գտնվող մարդկանց մահացության բարձր ցուցանիշը, որը կազմում է բոլոր մահացածների 30 տոկոսից ավելին: Սիրտ-անոթային հիվանդությունը, որը կազմում է Ռուսաստանում բոլոր մահերի 55 տոկոսը, միջինում 3-4 անգամ ավելի բարձր է, քան Եվրոպական երկրներում: Աշխատանքային տարիքի մարդկանց մահացության ցուցանիշի վրա ազդում են նաև  մահացության արտաքին բարձր ցուցանիշները՝ թունավորումները, ինքնասպանությունները, սպանությունները, ճանապարհային պատահարները: 2016թ. վիճակագրական տվյալներով ՃՏՊ-ներից և տրանսպորտային պատահարներից Ռուսաստանում մահացել է 37.200, ալկոհոլի և այլ թունավորումներից՝ 17.000, ինքնասպանությունից՝ 22.800, ջրասույզ լինելուց 6.400 մարդ[9]:

Աղյուսակ 1. Ռուսատանի Դաշնության բնակչության բնական աճի ցուցանիշները 1980-2017թթ. [10]

Տարի

Ընդհանուր, մարդ

1000 մարդու հաշվով

 Ծնվածներ

Մահացածներ

Բնական աճ

Ծնվածներ

Մահացածներ

Բնական աճ

 

Ընդհանուր բնակչությունը

1980

2202779

1525755

677024

15.9

11.0

4.9

1990

1988858

1655993

332865

13.4

11.2

2.2

2000

1266800

2225332

-958532

8.7

15.3

-6.6

2012

1902084

1906335

-4251

13.3

13.3

0.0

2013

1895822

1871809

24013

13.2

13.0

0.2

2014

1942683

1912347

30336

13.3

13.1

0.2

2015

1940579

1908541

32038

13.3

13.0

0.3

2016

1888729

1891015

-2286

12.9

12.9

-0.01

2017

Հունվար-հոկտեմբեր

1418000

1533000

-114900

11,6

12,5

-0,9

Սրանք բավականին մեծ ցուցանիշներ են, սակայն համեմատած 20-րդ դարի 90-ական թթ. և 2000-ականների սկզբի հետ որոշակի բարելավում է նկատվում: Ժողովրդագրական իրավիճակի բարելավմանն ուղղված քաղաքականության հետևանքով վերջին տարիներին իրավիճակը որոշակի իմաստով կայունացել է, սակայն դեռևս այն չի խոսում ճգնաժամից դուրս գալու մասին: 1991թ.-ից ի վեր միայն 2013թ. առաջին անգամ Ռուսաստանում ծնելիության և մահացության ցուցանիշները բարելավվեցին, և գրանցվեց դրական բնական աճ: 2014-2015թթ. այդ ցուցանիշը կրկին դրական էր և թեև դա շատ փոքր էր, սակայն համեմատելի չէ, օրինակ, 2000թ. արձանագրված 958 հազար բացասական բնական աճի հետ: Ծնելիության իրավիճակի բարելավման վրա էական ազդեցություն են ունեցել  այն բազմամիլիարդ դոլարներով հաշվարկված ծրագրերը, որոնք իրականացվում են 2007թ. հետո ծնելիության խթանման և մահացության ցուցանիշի կրճատման համար:

Սակայն, պետք է նշել, որ 2016թ. այդ դրականը կրկին փոխվել է, և 2017թ. 9 ամիսների կտրվածքով Ռուսաստանում բնական աճը մեծ բացասական ցուցանիշ է արձանագրել, և ըստ մասնագետների՝ այն կշարունակվի առաջիկա 15 տարիներին: Մասնագետները նաև նշում են, որ իրավիճակը կարող է բարելավվել միայն այն պարագայում, եթե Ռուսաստանում կինը միջինում ունենա 3,5 երեխա, սակայն դա կարող է միայն լավ ցանկություն մնալ, քանի որ ՄԱԿ-ի տվյալներով՝ ներկայումս աշխարհում մեկ կնոջ հաշվով ամենաբարձր ծնելիության ցուցանիշն աֆրիկական երկրներում է՝ 2,4 երեխա:

Ընդ որում, ծնելիության ցուցանիշը շատ խիստ տարբերվում է ըստ ՌԴ տարածաշրջանների: Օրինակ Հյուսիս-Կովկասյան հանրապետություններում, որտեղ ռուս ազգաբնակչության թվաքանակն ըստ հանրապետությունների տատանվում է 0,7-30 տոկոսի սահմաններում, ծնելիությունը շատ բարձր է[11]: Այսինքն ժողովրդագրական ճգնաժամը Ռուսաստանում նաև էթնիկական հիմք ունի: Շարունակվում է ռուս ազգաբնակչության թվաքանակի նվազումը և աճում են այլ էթնիկ հանրությունները: Հիմնականում ռուսներով բնակեցված տարածաշրջաններում շարունակվում է ռուս ազգաբնակչության թվաքանակի նվազումը: Իսկ դրական բնական աճի տեմպերով գերակշռում են ազգային հանրապետությունները, որտեղ ռուս ազգաբնակչության թիվը քիչ է:

2010թ. ՌԴ մարդահամարի տվյալներով՝ 2002թ. մարդահամարի համեմատ ռուս ազգաբնակչության թվաքանակը նվազել է 8 մլն-ով և կազմել է 111 մլն մարդ[12]: ՌԴ 1 մլն և ավելի ազգաբնակչություն ունեցող էթնիկ փոքրամասնությունների թվաքանակը, ըստ 2010թ. մարդահամարի տվյալների, հետևյալ պատկերն ունի:

Աղյուսակ 2.  ՌԴ 1 մլն և ավելի ազգաբնակչություն ունեցող էթնիկ փոքրամասնությունների թիվն ըստ 2010թ. մարդահամարի տվյալների [13]

Ազգությունը

Թվաքանակը

Ռուսներ

111, 016, 712

Հայեր

1,183, 389

Բաշկիրներ

1,585, 554

Թաթարներ

5,316,649

Ուկրաինացիներ

1,972,388

Չեչեններ

1,431,370

Չավուշներ

1,435,872

Ավարներ

1,002,090

Ռուսներից հետո բնակչության թվաքանակով Ռուսաստանում առաջին էթնիկ փոքրամասնություն են համարվում թաթարները, և հատկանշական է, որ հայերը հանդիսանում են Ռուսաստանի ազգաբնակչության թվով 6-րդ էթնիկ փոքրամասնությունը, և վերջին տարիներին այդ թվաքանակն էականորեն ավելացել է: Մեր հարևան ադրբեջանցիների թվաքանակը, ըստ 2010թ. մարդահամարի տվյալների, կազմել է 603.070, իսկ վրացիներինը՝157,803 մարդ:

Առաջիկա 15-20 տարիներին ՌԴ ժողովրդագրական բացասական գործընթացներն ավելի ցայտուն կդառնան, քանի որ ծնելիությունն էականորեն կրճատվելու է:  Ամուսնական տարիք է մուտք գործելու նախորդ դարի 90-ականներին ծնված սերունդը, որի թվաքանակն ավելի քիչ է, քան 80-ականներինը:

Երկրորդ բացասական գործոնն այն է, որ ավելանալու է մահացության ցուցանիշը, քանի որ կենսաթոշակային տարիք է մուտք գործում հետպատերազմյան 50-ականներին ծնված բազմաքանակ սերունդը: Եվ այդ երկու գործոնների հետևանքը կարող է լինել այն, որ ՌԴ ժողովրդագրության ինստիտուտի լավատեսական կանխատեսումների համաձայն՝ ՌԴ բնակչության բացասական բնական աճը առաջիկա 15 տարվա կտրվածով կարող է հասնել 400 հազարի, իսկ վատատեսական կանխատեսումներով՝ մինչև 800 հազարի[14]:

Ռուսաստանի Դաշնության համար խնդիր է մնում բնակչության կյանքի միջին տևողությունը: 2016թ. տվյալներով այդ ցուցանիշը կազմել է 66 տարի, և դա երկրների համաշխարհային ռեյտինգում 129 ցուցանիշն է: Դրանով Ռուսաստանի Դաշնությունը զիջում է նախկին Խորհրդային միության բոլոր հանրապետություններին, որը կարևորագույն մարտահրավեր է ՌԴ կրճատվող բնակչության համար:

Related image

Ռուսաստանի Դաշնությունում հիմնախնդիր է նաև բնակչության արագ ծերացումը: Ըստ ՄԱԿ-ի ազգաբնակչության գործակալության տվյալների՝ աշխարհի 228 երկրների շարքում Ռուսաստանը ծերացման ինդեքսով (60 անց մարդկանց թվաքանակի հարաբերակցությունը 15-ից ցածր երեխաների նկատմամբ) գտնվում է 30-րդ տեղում[15]:

Թեև 2007թ. համեմատ 2017թ. գրանցվել է մինչև 15 տարեկաների թվի աճ, որը կազմել է 15 տոկոս, սակայն միաժամանակ մոտ 19 տոկոսով ավելացել է աշխատանքային տարիքից բարձր գտնվողների թիվը: Իսկ ահա աշխատանքային տարիքում գտնվող մարդկանց թիվը Ռուսաստանում 2017թ., ի տարբերություն 2007թ., կրճատվել է 8 տոկոսով: Այսինքն վերջին տարիների ծնունդների թվի ավելացումը չի կարողացել փոխհատուցել բնակչության ծերացման և աշխատանքային ռեսուրսների կրճատման գործընթացը: Այսօր արդեն իսկ մեծահասակ մարդկանց թիվը Ռուսաստանում գերազանցում է 15 տոկոսը, իսկ 2025թ. այն արդեն իսկ կհատի 20 տոկոսի շեմը:

1991թ.-ից ի վեր Ռուսաստանի Դաշնության ժողովրդագրական իրավիճակը և բնակչության թվաքանակի նվազումը որոշակի առումով մեղմացրել են այն հանգամանքը, որ մասնավորապես նախկին խորհրդային հանրապետություններից տեղի է ունեցել մեծ ներհոսք: Հենց նրանց շնորհիվ է, որ Ռուսաստանի Դաշնությունն առ այսօր կարողանում է փոխհատուցել բացասական բնական աճը և ապահովել բնակչության թվաքանակի ավելացումը: Ներկայումս դեպի Ռուսաստան միգրանտների հիմնական մատակարարը հանդիսանում է Ուկրաինան, որտեղից 2017թ. առաջին 9 ամիսներին 50 հազարով ավելի շատ են ժամանել, քան մեկնել են ՌԴ-ից: Վերջին տարիներին մեծացել են միգրացիոն հոսքերը Սիրիայից, Աֆղանստանից և Վիետնամից: Ակտիվ են նաև Թուրքմենստանից, Ղրղզստանից և Տաջիկստանից ներգաղթյալները:

Ռուսաստանի Դաշնության ժողովրդագրական իրավիճակի բարելավման գործում ներդրում ունեն նաև Հայաստանի Հանրապետությունից արտագաղթողները: Պետք է փաստել, որ թեև 2014թ. Ղրիմի միացումից հետո և արևմտյան երկրների կողմից տնտեսական պատժամիջոցների հետևանքով Ռուսաստանի Դաշնությունում տնտեսական իրավիճակը վատթարացել է, սակայն դրան զուգահեռ միգրացիոն ներհոսքը, մանավանդ ԱՊՀ երկրներից, ավելացել է: Դա խոսում է այն իրողության մասին, որ Ռուսաստանի Դաշնությունում երկար տարիներ աշխատող ժամանակավոր միգրանտները, տնտեսական նկատառումներից ելնելով, այնտեղ են տանում նաև իրենց ընտանիքներին՝ դառնալով մշտական քաղաքացիներ:

Աղյուսակ 3. ՌԴ միգրացիոն սալդոն 1997-2017թթ. [16]

 

1997

2005

2013

2015

2016

2017

Ժամանել են ՌԴ

597651

177230

482241

598617

575158

377139

Հունվար-հոկտեմբեր

Այդ թվում

ԱՊՀ երկրներից

547386

163101

422738

536157

511773

337318

Հայաստանի Հանրապետությունից

19123

7581

42361

45670

43929

34706

Այլ երկրներից

50265

14129

59503

62460

63385

39821

Մեկնել են ՌԴ-ից

232987

69798

186382

353233

313210

262916

Այդ թվում

ԱՊՀ երկրներից

143675

35418

147853

298828

256480

226871

Հայաստանի Հանրապետությունից

2578

620

10182

25137

31936

25150

Այլ երկրներից

89312

34380

38529

54405

56730

36045

Ինչպես երևում է աղյուսակ 3-ից, 2013թ. հետո ներգաղթի ցուցանիշները 2015-2016թթ. ավելացել են, և թեև 2017թ. ընթացքում նկատվում է ներհոսքի ծավալների կրճատում, սակայն փորձագիտական կանխատեսումների համաձայն՝ Ռուսաստանի Դաշնությունը դեռևս երկար ժամանակ կմնա ԱՊՀ երկրների քաղաքացիների համար նախընտրելի աշխատանքի և բնակության վայր: Ռուսաստանի Դաշնությունում ժողովրդագրական գործընթացների վատացմանը զուգահեռ՝ Ռուսաստանի իշխանությունները կփորձեն էլ ավելի շատ միգրանտներ ներգրավել ԱՊՀ երկրներից, թեև գնալով այն առավել դժվար է լինելու:

Դա կարող է առնչվել նաև Հայաստանի Հանրապետությանը, որտեղից Ռուսաստանի Դաշնություն մշտական բնակության նպատակով մեկնողների հոսքը վերջին տարիներին բավականին մեծացել է: Ըստ Ռուսաստանի Դաշնության Ներքին գործերի միգրացիայի հարցերով գլխավոր վարչության տվյալների՝ 2011թ. Ռուսաստանի Դաշնության քաղաքացիություն է ընդունել Հայաստանի Հանրապետության 7.848, 2012թ.՝ 13.176, 2013թ.՝ 16.550, 2014թ.՝ 11.223, 2015թ.՝ 8.368  և 2016թ.՝ 22.264 քաղաքացիներ: Ի լրումն սրա՝ 2016թ. Ռուսաստանի Դաշնությունում կացության կարգավիճակ ստացած Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիների թիվը կազմել է մոտ 19.000 մարդ[17]:

Ներգաղթի ծավալների մեծացմանը զուգահեռ վերջին տարիներին Ռուսաստանից մեծացել են նաև արտագաղթի միտումները: Եթե ճգնաժամային 2009թ., ըստ հարցումների, Ռուսաստանից պատրաստ էր արտագաղթելու հարցվածների 13 տոկոսը, ապա 2017թ. այդ ցուցանիշն աճել է 1,7 անգամ[18]: Վերջին տարիներին Ռուսաստանից արտագաղթում է տարեկան 200-220 հազար մարդ, ընդ որում՝ բարձրագույն կրթությամբ և բարձր որակավորում ունեցող մասնագետներ, մեծամասնությամբ ռուսներ: Դա ոչ միայն նվազեցնում է ռուս ազգաբնակչության թվաքանակը, այլև մեծ վնաս է հասցնում որակյալ աշխատուժի շուկային: Ներգաղթյալների մեծամասնությունն ավելի ցածր որակավորում ունեցող մասնագետներ են և ի վիճակի չեն փոխհատուցելու աշխատաշուկայի բարձր որակավորում պահանջող հատվածին: 

Ներգաղթի բացասական կողմերից է նաև այն, որ փոխվում է Ռուսաստանի Դաշնության էթնիկական պատկերը, և գնալով մեծանում է մասնավորապես իսլամ դավանող ազգաբնակչության թվաքանակը:

Համենայն դեպս, 2030թ. ժողովրդագրական կանխատեսումների համաձայն՝ վատագույն տարբերակով Ռուսաստանի Դաշնության բնակչության թվաքանակը կլինի 142.605 մլն, միջին տարբերակով՝ 147.934 մլն, իսկ լավատեսականով՝ 151.807 մլն[19]: Նույն ժամանակահատվածում միջին տարբերակով Բելառուսիայի բնակչությունը կպակասի և կկազմի 9 մլն 163 հազար մարդ, իսկ Ղազախստանն ու Ղրղզստանը բնակչության աճ կարձանագրեն և 2030թ. կունենան համապատասխանաբար 20 մլն 301 հազար և 6 մլն 997 հազար մարդ[20]:

Image result for population of russia map

 

ՎԵՐՋԱԲԱՆ

Ժողովրդագրական գործընթացները ԵԱՏՄ երկրներում զանազան են և լուծման տարբեր ուղիներ են պահանջում: Մեծ խնդիրների առջև են կանգնելու Ռուսաստանի Դաշնությունը և Բելառուսը:

Մասնավորապես Ռուսաստանի Դաշնությունը ստիպված է լինելու բախվել ժողովրդագրական ծանրաբեռնվածության հետ, որի արդյունքում վերարտադրողական տարիքի մարդկանց նվազումը բացասաբար է ազդելու ծնելիության և ամուսնությունների թվաքանակի վրա: Եթե նկատի ունենանք նաև այն, որ Բելառուսը և Ռուսաստանի Դաշնությունն առաջատար են ամուսնալուծությունների թվաքանակով, որը կազմում է ամուսնացողների թվաքանակի մինչև 60 տոկոսը, ապա դա ավելի կխորացնի ժողովրդագրական ճգնաժամը: Այդ երկու երկրներն առաջիկա ժամանակահատվածում ունենալու են նաև աշխատուժի սուր պակաս, որը ժամանակին չհամալրելու պարագայում կարող են հայտնվել սուր տնտեսական ճգնաժամի առջև: Այն միաժամանակ նեղացնում է ներքին սպառողական շուկայի տնտեսական հնարավորությունները և խոչընդոտելու է տնտեսական աճը:

Դա կարող է նաև վնասել Հայաստանից դեպի Ռուսաստան արտահանմանը, որն առավել էական է, քանի որ ԵԱՏՄ շրջանակներում մեր առևտրային հիմնական գործընկերը Ռուսաստանի Դաշնությունն է: Միաժամանակ, փորձելով համալրել իր աշխատանքային ռեսուրսները, ինչպես նաև բնակչության թվաքանակը՝ Ռուսաստանի Դաշնությունը կարող է էլ ավելի պարզեցնել քաղաքացիության ընդունման և ՌԴ-ում բնակություն ստանալու պայմանները, որը կարող է ավելացնել մասնավորապես Հայաստանից մշտական մեկնող քաղաքացիների թիվը:

Ռուսաստանի Դաշնության համար նաև խնդրահարույց է դաշնության ազգային հանրապետություններում ռուս բնակչության թվի նվազումը, որը ռուսների արտագաղթի հետ միասին անմիջականորեն վտանգում է նրանց ազգային անվտանգությանը:

 

ՀՂՈՒՄՆԵՐ


[1] Ըստ Եվրոստատի՝ Աշխատանքի համաշխարհային կազմակերպության, Տնտեսական համագործակցության և զարգացման կազմակերպության և ազգային վիճակագրական երկրների տվյալների:

[3]  Концепция демографической политики Российской Федерации на период до 2025 года. Утверждена Указом Президента Российской Федерации от 9 октября 2007 г. № 1351.

[4] Федеральный закон от 29.12.2006 N 256-ФЗ (ред. от 28.12.2016) "О дополнительных мерах государственной поддержки семей, имеющих детей"

[6] Численность населения по областям и г. Минску, Национальный статистический комитет Республики Беларусь

[7] Основы демографии, С. В. Новоселова, М.Б. Денисенко, Минск, 2012г., стр. 87-91

[10] Рождаемость, смертность и естественный прирост населения, 2016, естественное движение населения в разрезе субьектов  Российской  Федерацийза январь-октябрь 2017 года, Федеральная служба государственной статистики

[13] Всероссийская перепись населения 2010, Федеральная служба государственной статистики, МОсква 2011г.

[14]    Сулакшин С.С., Кравченко Л.И. Демографическая ситуация в России. Труды Центра научной политической мысли и идеологии. Вып. № 8, май 2016 г. М.: Наука и политика, 2016. 32 с.

[15] World population Prospects, The 2017 Revision, UN, New-York 2017

[16] Общие итоги миграции населения Россиской Федерации, Федеральная служба государственной статистики

[17] Վիճակագրական տվյալներ ՌԴ-ում գտնվող ՀՀ քաղաքացիների վերաբերյալ 2012-2017թթ.ՀՀ Տարածքային կառավարման և զարգացման նախարարություն, Միգրացիոն պետական ծառայություն

[18] Демографические вызовы России, Институт демографии Национального исследовательского университета "Высшая школа экономики", Демоскоп Weekly, 2017

[19] Демографический прогноз до 2035 года, Федеральная служба государственной статистики

[20]  UN Population Division: World Population Prospects, 2017 Revision

 

Հետազոտությունը տպագրվել է հետևյալ լրատվամիջոցներում. «Առավոտ», «shafaqna.com», «168 ժամ»

«Ժողովրդավարություն, անվտանգություն և արտաքին քաղաքականություն» ծրագիր (NED)